КЕНИН САТТЫҢ ШУТКУП КЫЛГАН ҮНЕЛИГ АЖЫЛДАРЫ, АЪТ ЧАРЫЖЫ
Тыва Республиканың Чазааның Даргазы Шолбан Валерьевич Кара-оолдуң чалааны-биле Россия Федерациязының Президентизи Владимир Владимирович Путин бистиң республикавыска бир дугаар кээп чораанда мөңгүн чүгенниг, тыва эзерлиг бүрүн дериттинген аътты Тыва күрүнениң мурнундан тывыскан. Монакконуң хааны Албер II-ге белдирлерин мөңгүн-биле достактап, хээлеп шуткуп каастаан чүген чуларлыг, тыва эзерлиг аътты бүрүн дерээш, өргээн. Ол ажылдарны Чөөн-Хемчиктиң Хайыракан чурттуг дарган Кенин Күдүш-оолович Сат кылган.
Тываның усчузу Кенин Күдүш-оолович Саттың шуткуп кылган дыка хөй ажылдары: оттуктар, бижектер, кош бижектер, даңза, чанчык, мөңгүн болгаш өске-даа үнелиг металлдар-биле сиилбээн эдилелдерин Тыва Республикага аалдап кээп турган улуг эрге-дужаалдыг даргаларга белекке хөй удаа сөңнээн болгаш улуг үнелелди алганын демдеглээлиңер.
Дарган ажылы бурунгу үелерден бээр онзагай, нарын ажыл. Дарганнар демирден күш-ажылчы болгаш дайынчы чепсек херекселдер кылырындан аңгыда, янзы-бүрү үнелиг металлдардан каасталга-кылыгларны диргизип, сиилбип келген делегейже көрүжү байлак, хөй талалыг салым-чаяанныг кижилер болур. Төөгүден алырга, кижилер баштай алдын, мөңгүн, честен херээжен кижилерниң каасталгаларын эргизип тургаш сиилбип турганнар, чоорту хүлер эдилелдерни кылыр апарганнар.
Эрткен төөгүнү коптарарга, өскен черим Чөөн-Хемчик кожууннуң Хайыраканга машина-трактор мастерскаязының дарганнаар черинге ус-шевер дарганнар Ховалыг Сандан, Уртун-Назын Сарыглар, Кара-Сал Намзырай олар ажылдап турганнар. Ачамны доктаамал эдерип чоруур, тракторунга олурар бичии оолак тургаш ол үениң хоочун дарганнарын аажок эки сактыр мен. Ачам бир катап хүл тыртар ытпак демир, ускууш болгаш кыскаш чагыдып алган. Сандан Ховалыг, дарган кырган-ачай ачамның дилээн кылып алган болгаш азыгда хөрүктүг, тускай, улуг демир согар дөжүлүг, биче, улуг хемчээлдиг маскалар, кыскаштар дээш өске-даа херекселдер салып каан дарганнаар черинче ачам-биле мени эдертип кииргеш, ап берген. Ол кырганның херекселдерин көре бээримге, оларны тайыбырлап турда, масканы, кыскашты холумга тударымга улуу-ла кончуг. Шору эр, үстүкү классчы апарганымда Кара-Сал Намзырай сөөлзүредир ол дарганнаар черге ажылдап турган чүве ийин...
Бо чүүлдүң маадыры, үстүнде адын айытканым Кенин Сат бодунуң үежилери-биле бир дөмей, Хайыраканга төрүттүнгеш өскен. Авазының ачазы кырган-ачазы Сат Чашкаадай Шүршкекович Хайыраканга тургустунган колхозтуң чылгызын муң баш ажыр өстүрген хоочун чылгычы болур. Кырган-ачазының кады төрээннери Доржу Шүрүшкекович башкы, Өглүге Шүрүшкекович малчын болган. Оларның ажы-төлү, салгалдарындан кандыг-даа эртем-билиглиг, тускай мергежилдиг кижилер үнген.
2020 чылдың август эгезинде Тываның үндезин культура төвүнүң девискээринде Кенин Күдүш-оолович Саттың ажылдаар черинге ужураштым. Кенин Сат бистен үш хар хире биче кижи. Кенин Күдүш-ооловичиниң авазы огородка, ногаа бригадазынга, а ачазы трактористеп ажылдап турган. Ол 7 класска өөренип турда, ачазы хенертен чок апарган. Хөй ажы-төлдүг өг-бүлениң улуг оглу болгаш школачы чылдарындан эгелеп авазынга дузалажып, төрээн совхозунга, чайгы дыштанылгаларда честези Роман Биче-оолович Саттың удурткан сиген бригадазынга ажылдап, чамдык үелерде СЭКП-ниң ХХII съездизи аттыг совхозтуң малчыннары бооп ажылдап чоруур төрелдеринге дузалажып, дузалакчы кадарчылап өскен.
Бир катап авазының кады төрээн акызы, даайы Хайыракан улузунуң Макен дээр, чылгычы Сат Николай Чашкаадайович чээнин көргеш, өөрп, чүген, чулар баглаарын өөредип, аргамчыны, киженни канчаар кылырын айтып берген. Кенин үргүлчү эвес-даа болза, даайынга дузалажыптар турган. Даайы чылгычы кижи болгаш чээни келирге-ле, аңаа өөрүп, баг манчакты канчаар кылырын, тыва эзерниң депсе-төрепчизин канчаар даараарын, хээлерни каастаарын, кымчы сывын канчаар өрүүрү дээш аңаа айтып берип турган сүмелери хөй турган.
«Чээн оол эш болбас, чеъп баг кур болбас» деп үлегер домакта дег тенек, чаш назынныг кижи ол үезинде даайының сүмезин херекке албайн барган. Николай Чашкаадайович баг, манчак-биле сыдым, аргамчы, кижен, чүген чулар баглаар талазы-биле Тывага ат-сураа алгаан адазының изин истээн сургалыг чылгычы болур. Ооң баглап каан дериг-херекселдери быжыг, хевирлиг болгаш чараш боорга, чон аңаа чагыглар киирер турган. Хенертен Кенин Саттың чылгычы даайы чок апарган.
Кирбииш-Сарай чоогу, Канчырлыг-Арт эдээниң хүнгээр талазынга кыштагга Леонид Кара-Тарааевич Өглүге өг-бүлези-биле СЭКП-ниң ХХII cъездизи аттыг совхозтуң кошкарларын кадарып турган. Кенин Сат бир катап акызы Леонид Кара-Тарааевич, чаавазы Урана Байыртыевна Өглүгелерниң аалынга чедип келген.
- Чүген, чулар баглаар даайым бар эвес, акый. Даайымның кылып каан эдилелдери бар бе? -деп, акызындан ол хенертен айтырган. Аалдың ээзи Леня Өглүге акызы чылгычы Николай Чашкаадайовичиниң кылып каан, шыгжап алганы чүген чулары, аргамчызын дуңмазынга ап берип тура, немээн: - Аптара иштинде, былгаар хөм бар чүве ийин. Ону уштуп берейн, бодум чүген, чулар баглаар дээш шуут чадап каан мен, бодуң-на билип, болгаап көр дуңмам! - деп чугаалаан. Сонуургак эр Леонид Өглүгениң, ийе, акызының ап берген хөмүнден дораан-на чүген чуларны кылыптар хире болган. Сарыг сугга хөмнү шыгыдып алгаш, кезип эгелээн. Сагыш ышкаш чүве кайдал? Уттундура берген...
Кезек үе дургузунда даайының баглап каан чүген чуларын тудуп, көрүп, хемчээлин деңнеп, хөмнү аңаа деңнештир кезип алгаш, катап чазып, үзе кезип тургаш сайгарып шаг болган. Дораан болдунмаан. Кылыр дээн оралдажыг, ажылы элээн үе эрткенде баштайгы түңнелге эккелген. Чүген, чуларны канчаар баглаарын ол кезек үеде уттупкан-даа болза, баглап шыдапкан. Оон бээр-ле Кенин Сат чылгычы даайы Николай Чашкаадайович Саттың өске-даа кылган ажылдарын өөренип көрүп, кылып тургаш, баг, манчак баглаар, колун-чирим, кижен өрүп кылыр ажылга мергежип, олчаан шуудай берген...
Алдын, мөңгүн, хүлер, чес, ак-коргулчун металлдарны танып алырынга эгелеп чоруур дарганнарга үе херек. Металл, демирни танып алган соонда, хептээр, шуткуур, каасталгалар кылырынга шенелделерни хөй удаа чорудар апаар. Химиктиг элементилерни, дугуруглар кылыр металлдарны холуурда, деңзизин, холуксаазын негелдеге дүүштүр ажыглаар дээш, чагыкчының дилээн, ийе, Кенин Сатка киирген ажылын эчизинге чедиреринге дээр ханы билиг, металлдарны сиилбиринге, чайырлаарынга, хээлеп-угулзалап кылырынга, дарганның бот-тускайлаң холунуң үжүү, ажылының төнчүзүнге чедир хөй талалыг нарын ажылдар-даа төнчү чок...
Мөңгүн эзилдирер ажылды Кенин Сат эге дээрезинде эш-өөрү-биле бензин куткаш ажылдадыр, чалбырааш бүлгүртүр лампа дузазы-биле кылып турган. Техника сайзыраан амгы үеде, дериг-херекселдери чаартынган. Тыва Республиканың Чазааның 300 муң рубль грантызын ойнадып алгаш, дериг-херекселдерни, ооң иштинде эзилдирер херекселди база садып алган. Тываның үндезин культура төвүнүң девискээринге дарганнаар черни ажытканы - үениң бурунгаар базымы. Бодум хуумда төптүң баштайгы удуртукчузу Россия Федерациязының алдарлыг артизи, Тываның улустуң хөөмейжизи Коңгар-оол Борисович Ондарның, ооң соонда директору турган, амгы үеде Тываның культура сайыды Алдар Константинович Тамдынның, Тыва Республиканың Чазааның деткимчези, дарганның ажылын үнелээни деп бодаар мен.
Тыва ус-шеверлер чазаныр, алгы-кештен каасталгалар, пөстен идик-хеп даараар, демир-дестен, чес, холадан, мөңгүнден, үнелиг даштардан каасталгалар кылып билири-биле онзагай, чонар-даштан, харын-даа лаадан хээ, угулзаларны чазааш, оларны дойга суп, өрттеткеш, хептер кылып ап, ону ажыглап, каасталгаларны шуткуп куткаш, чонунга бараан бооп чорууру-биле хүндүткелдиг чораан.
Амгы үеде бурун дарган кижиниң үстүнде айытканым хөй талалыг шынарларын хары угда шиңгээдип, ажылында хүн-бүрүде ажыглап, ботандырып чоруур дарган - Тыва Республиканың усчузу Кенин Күдүш-оолович Сат. Кандыг-даа ажылды сагышка кирбес кылдыр кылып каары дег, багай чүве чок. Бир эвес: - Кылып шыдавас-тыр мен!- дээш, эң-не эгезинде чүген чулар, кижен баглаарын ол үеде сонуургавайн, олчаан каапкан турган болзумза, ол хевээр чүнү-даа билбес артып каар чадавас турган мен. - деп, Кенин Сат сактып чугаалааш, каттырар кижи болду.
1987 чылда шериг албанын Казахстанга эрттирип турда, ооң турган кезээниң дайынчыларын 1988 чылдың декабрь 8-те, Арменияга халаптыг чер шимчээшкини болган соонда, Спитак болгаш Ленинакан хоорайларже октапкан. Аңаа айыыл-халапка таварышкан чонга дузалажып, взводунда кады шериг эрттирип турар эштери-биле камгалал ажылдарга киржип, хоорайларда тудуглар, чуртталга бажыңнары, социал объектилерни тударынга үлүүн кииргеннер. Ооң соонда Кенин Саттың взводун Тблисиже ийи ай дургузунда чоруткан. 1989 чылда шериг албанындан халашкаш, аныяк эр төрээн черинге чанып кээп, база-ла дузалакчы кадарчылай берген. 1990 чылдарның эгези. Хайыраканга дарганнаар ажыл сонуургап эгелээн чаңгыс суур чуртуг эрлер, ийе, Кенин Саттың үе-чергелери оолдар: Эрес Сат, Роман Монгуш, Василий Кара-Сал, күдээзи Мерген Монгуш (Кузьмин) чыглып, мөңгүнден, холадан янзы-бүрү хээлерлиг достактарны соп, тыва эзерни бүрүн дерип, херээжен улустуң каасталгалары сырга, билзектерни шуткуп, өгнүң чугула херекселдерин шевергини-биле кылып эгелээннер.
Чылдың-на апрель 12-де, совет Космонавтика хүнүнде Кирбииш-Сарай, Бора-Хөл девискээринге аъттар үзүүргедип, чарыштырар турган. Ынчалза-даа эрткен аъттарның ээлерин-даа шаңнавас турган. 1993 чыл. Ээлчеглиг үзүүргедиг эгелээринге чедир каш хонук артканда, Данил Комбуевич Сат, Николай Сатович Чачыр-оол, Олег Мижит-Доржуевич Ооржак үш эжишки дарганнаар оолдар удуртукчузу Кенинге келгеннер. Данил Сат бодалын илереткен:
- Чүген, чуларны анаа-ла бир кижиге белекке бериптери дээрге бөдүүн херек ышкажыл, дуңмай. Бо үзүүгедигде эрткен аъттарның ээлерин чүген, чуларлар-биле шаңнаптар болзувусса, кандыгыл?-деп, айтырган. Кенин Сат боданып орарга, улуг акызы Данил Комбуевичиниң бодалы ырак, онзагай болган. Кады дарганнап турар эштери база үш улуг акызы-биле дугуржуп сүмелешкеннер. Чаа бодалды деткээш, херек кырында боттандырып, ол хүнден эгелеп, шаңналдарга тыпсыр чүген-чуларларны баглап, кылып эгелээннер.
Баштайгы чылда ниити 15 аътты чарыштырган. Көрүкчүлер-даа хөй, аъттарын ол чарышка киириштирип салбаанынга чамдык кижилер хомудап артканнар. Ынчан Чадаана хоорайдан аъттыг эрлер хөлгелерин үндүр маңнаткаш, Кирбииш-Сарай бетинде шатты долгандыр шапканнар. Ийиги чылда оон-даа эки белеткелди чоруткаш, Владимир Ондарның, Валерий Ондарның (Дугар) саналы, дилээ-биле шаңналдарны-даа көвүдеткен, 70 ажыг аът чарыштырган.
Үшкү чылда Владимир Дайгирович, Валерий Кысыыдакович база Шойдактың, ийе Монгуш Доржу Биченековичиниң сүмелээни-биле эң-не баштайгы мөңгүннеп каастаан чүген, чуларларлар шаңналдыг аът чарыжын эрттирер деп баш бурунгаар чарлап каан. Дарган оолдарның чымыштыг, чогаадыкчы ажылы хайныышкыныг. Данил Комбуевич Сат Кызылга чурттай берген болгаш бодунуң үлүү - мөңгннээн, хүлер-биле каастаан достактарлыг чүген, чуларларын Хайыраканче бадырыпкан. Үшкү чылда чарышка ниити 127 чаваа, богбалар, улуг чүгүрүк аъттарны аңгылап хуваагаш, чарыштырган түңнелинде Иймени аъттары эрткеш, шаңнаткан.
Ол чарыш мурнунда дарган оолдарның чамдыктары кылган ажылының хилис чоруп турарын, шаңнал дээш тыпсырга-даа үнези чок болурга хомуданчыг боорун ажыы-биле чугаалаарга, үшкү удаа аът чарыжының шаңналдарын кылгаш, соксаарын дыңнадып, өске сумуларның азы деткикчилерниң киржилгези-биле эрттирерин сүмелээннер.
Ооң соонда аът чарыжының сезонунга турасааткан чарышты баштай Чөөн-Хемчиктиң сумулары, Чадаана хоорай, Тываның аңгы-аңгы кожууннарының организастап эгелээни-биле Чадаанага аът чарыжының сезонунга тураскааткан хемчег шак ынчаар республика чергелиг чаңчылчаан аът чарыжы апарганын Тываның усчузу Кенин Күдүш-оолович Сат сактып чугаалаар.
Тыва Республиканың хүреш федерациязы-биле кады ажылдажылганы чорудуп, тыва мөгелерниң бөрттеринге ылгавыр демдектерни бадылап каан, чураан хоолгазынга дүүштүр арыг мөңгүнден шуткуп кылгаш, удуртукчуларынга көргүзүп, чөпшээрелди алган соонда хынамчалыг кылып турарын, янзы-бүрү яамылар албан-черлериниң тускай чагыгларын, харын-даа хуузунда хамаатыларның, аңчыларның, малчыннарның-даа чагыгларын дилеглерин, күзээни-биле амгы үеде кылып берип турарын Кенин Сат тайылбырлап, чугаалап берди. Кенин Саттың кылган ажылдарында херээжен улустуң янзы-бүрү хээ, угулзалар-биле бот-боттарынга дөмейлешпес кылдыр оюп, шуткуп каан каасталгалары, хынныг тыва бижектер, кош бижектер, даңза-хөөрге, эзеңги болгаш өске-даа нарын, ус-шеверлээшкинниң дуңзаалаан, чураан, хээлээн, даараан дээш оон-даа өске уран-шевер ажылдары-дыр. Тываның алдарлыг усчузунуң кылган ажылдары бот-боттарынга дөмейлешпес, бот-тускайлаң онзагайы-биле өске дарганнарның кылган, шуткаан ажылдарындан ылгалдыг. Дериг-херекселдерни үениң аайы-биле чаартып, кылып алыр, чаа онзагай чогаадыкчы ажылдарны тып, чоннуң киирген чагыгларын болбаазырадып, сагышка киир, эчизинге чедир боттандырып кылыр дээш Кенин Күдүш-ооловичиниң чайлыг, хостуг үези-даа чок, амыдыралда «Чээн оол эш болбас» деп үлегер домакка удурланышкак, харын-даа даайының күзелдерин херек кырында ажыл-херээ-биле боттандырган кижилерниң бирээзи ол. Тывага, Россияга, харын-даа делегей чергелиг аңгы-аңгы делгелгелерге Кенин Күдүш-оолович Сат, ооң өөредип алган чээни, дуңмалары-даа тыва эзерлерни кылып, депсе төрепчизин даарап, суглукту, эзеңгини, чүген-чуларның достактарын хүлер, шулу мөңгүнден кудуп, шуткуп-сиилбээш, дээди шаңнал Гран-при, бирээден бешки черге чедир шаңналдарны доктаамал чаалап эккеп турары чоргаарал...
20.10.2021 г
Вячеслав МОНГУШ, Тываның алдарлыг ажылдакчызы, журналист, “Чаа орук” солуннуң кол редактору
