Эртемниг өгбелерим төөгүзү (Бай-Тайга кожууннуң 85 чыл оюнга)
Кызыл хоорайда чурттап орар улуг өгбевис Хүреш-оол Күжүгетович Төртен-оол 91 харлыг. Өөнүң ишти Чурунэ Салчаковна-биле чиик сергек, бот-боттарын деткижип чурттап чоруур. Хүндүткелдиг өгбе хоочуннарывыстың амыдырал-чуртталгазы оларның салгалдарынга ёзулуг үлегер-чижек. Ажы-төл, уйнуктары өгбелериниң төөгүзүн билип алзыннар дээш, бо чүүлдү бижип олур мен.
Ачазы Төртен-оол Мандыпович Күжүгет 1901 чылда Бай-Тайганың Кара-Хөлге төрүттүнген. Назы чеде бергеш, Моол хүрээзинге эштери-биле кады кылаштажып четкеш, аңаа сарыг шажын өөредииниң талазы-биле билиг чедип алгаш чанып кээрде, дыка көвей ном судурларлыг келген. Ол үеде сарыг шажынга сонуургалдыг улуска ном номчуп берип, чоннуң сагыш-сеткилин чиигедип сергедир үүле-херекти чогудуп турган. Шажын-чүдүлгени хоруп каан турда безин, чамдык улус номналды чажыды-биле номчудуп ап турган. Боду хөглүг, баштактаны аарак чугааланыр чаңныг.
Авазы Чынзымаа Кенденовна Иргит 1904 чылда Ак, Алашка төрүттүнген. Дурт-сыны бичии-даа болза, алыс боду кашпагай, чугаакыр, эрес чораан. Тээли совхозтуң «Дружба» салбырынга хөй чылдарда малчыннап ажылдааш, хүндүлүг дыштанылгаже үнген. 8 оол, 4 кысты — шупту 12 кижини бут кырынга тургузуп, ажыл-иштен чалданмас, эрес-кежээ кижилер кылдыр кижизидип, амыдыралдың делгем оруунче үдеп, углап-баштап каан Маадыр ие.
Оларның оглу Хүреш-оол Төртен-оол 1935 чылда төрүттүнген. Кызылга тудуг талазы-биле курстарны эртип алгаш, Тээлиге, Кара-Хөлге, Бай-Талга, Кызыл-Дагга, Шуйга 4 өрээл, 2 өрээл бажыңнарны, эмнелгелерни, культура оран-саваларын тудушкан ховар шевер тудугжу. ПМК-га прорабтап, удуртукчу даргалап, чонну ажылче хаара тудуп чораан. Ол үеде көвей ажылчын олуттарны тургусчуп, бодунуң талазындан бедик харыысалгалыын болгаш негелделиин көргүскен.
1955-1958 чылдарда шериг албан-хүлээлгезин эрттирген. Шеригден халажып чедип келгеш, Чуруне Салчаковна-биле өг-бүле туткан. Чуруне Салчаковна Шуй школазынга эге класс башкылап турган. Олар уруу Валя, оглу Вениамин, хеймер оглу Май-оолду өстүрген. Чоорту Тээлиже көжүп келгеш, Тээли ортумак школазынга башкылап, кижизидикчилеп, интернат эргелекчилеп хөй чылдарда ажылдааш, хүндүлүг дыштанылгаже үнген. Олар 70 ажыг чыл дургузунда эгин кожа чурттааш, бриллиант куданы байырлаан.
Кады төрээн дуңмазы Чанзанмаа Күжүгетовна Булереш ам-даа адак-бышкаа чиик, сергек, ол 84 харлыг. Амгы үеде Кызыл—Тээли аразында аргыжып, ажы-төлүнге, акы-дуңмаларынга чагыг-сүмезин берип чоруур хоочун культура адырынга болгаш садыг-кооперация шугумунга хөй чылдарда ажылдаан. Эне назынны чурттап, хүндүлүг, буянныг кырган-ава болуп чурттап чоруур. Оларның кенни Зинаида Сыратовна 83 харлыг. Бүгү назынында культурага, эмнелгеге, районнуң өөредилге килдизинге бухгалтерлеп ажылдап чораан. Хүндүлүг дыштанылгаже үнгеш, Таңды, Кызыл, Тээли аразында чоруп, ажы-төлүнге ачы-буянын чедирип чоруур.
Өскен-төрээн Бай-Тайга кожуунувус-биле чажыт 85 харлап турар Александра Күжүгетовна Өлчейге улуг байырывыс чедирип, бистиң аймактың шуптузунга дузазын кадып, хайгаарап чорууру дээш мөгейип тур бис. Тээлиниң Пенсия фондузунга хүндүлүг дыштанылгаже үнгүжеге чедир ажылдаан. Ажы-төлү үлегерлиг өгбевисти салгап дөзээн. Уруглары Оюмаа Күжүгетовна, Начын Өлчейлер база авазы дег дузааргак болган. Ындыг ажы-төлдү өстүргени дээш, Александра Күжүгетовнага чоргаарланыр бис.
Хүреш-оол Күжүгетович пенсияже үнгеш, ажылдап өөренген чери тудуг талазы- биле бажың-балгат, кажаа-хорааны тудуп алгаш, хөй чылдарда мал-маган өстүрүп, ажы-төлүн мал ажылынче эвилелдеп, байлак арга-дуржулгазын айтып, өөредип каан.
Хүндүлүг хоочун чүгле тудуг талазы-биле бедик мергежилдиг ажылдакчы эвес, а тергиин спортчу. Хол бөмбүү, баскетбол, шыдыраа дээш шуптузунга дески салым-чаяанныг. 91 харлыг назы дөгүзе-даа, чарт угааны биеэ хевээр.
2026 чыл сарыг шажынның чылы. 8 айда Тывавыска сарыг шажынның делегей чергелиг улуг шуулганы болур болгай. Ынчангаш шаг шаанда өгбевис Мандыпай оглу Күжүгеттиң сарыг шажын өөредиин эрткенинге чоргаарланмас аргавыс чок. Чадаг кылаштап, ол ырак черге чедип, бергелерге торулбайн, хөй чылдың өөредилгезин эрткен лама башкылар дээрге, ол шагның ховар эртемденнери-дир. Улуг буянныг үүле-херекти кылып чораан болгаш, ол буяны чер-чуртувуска, чонувуска, салгалдарынга эглип келгени ол деп билип тур бис. Ынчангаш улуг өгбевистиң бөгүн Моол хүрээзинге кады өөренип чораан эштериниң аттарын чоргаарал-биле сактып, адаар ужурлуг бис.
Кара-Хөлден Күжүгет Чымба. Оларның ажы-төлү геодезист Зоя Чымбаевна, башкы Валентина Чымбаевна. Ол Кара-Хөлде Сукпак хүрээзинге хөй чылдарда ажылдап, лама башкыларны өөреткен.
Көгел Мижитеевич Саая Кызыл-Дагның Бел аржаанында хүрээге бүгү назынында ажылдаан. Уруу Чечен-кыс Көгеловна ачазының ажыл-херээн уламчылап чоруур.
Бай-Талдан Сагыя Салчакович Куржап. Ажы-төлү Дозур-оол Салчакович биле Сенмит Салчаковна Куржаптар. Дозур-оол Салчаковичиниң ажы-төлү Семен, Зоя, Светлана, Сергей, Семис-оол, Владимир, Александр, Айлаңмаа, Багай-оол.
Кызыл-Дагдан башкы Дамба. Оларның ажы-төлү Ачиймаа Дамбыевна эмчи, Дарья Дамбыевна база Сүге-Маадыр.
Ол судурларны өөренип чораан улус оон-даа хөй.
Бис өгбевистиң номналдарын хүндүлеп, өгбевистиң күзелин боттандырып, Тээлиниң элезинниг даанда субурганны хөй ажы-төлү тудуп тургузуп, Көгел Мижитеевичиниң чагыг-сүмези-биле ол черниң чулазы (оду) ам-даа хып турар дээрге, чонувуска, ал бодувуска эки болзун дээш, чырыткылыг субурганывысты кылган бис.
Көгел Мижитеевич улуг Далай-Лама Башкыдан арга-сүмени ап, ол черге субурган тударын сүмелээн. Ол сүмени Сергей Сээсурунович Индиядан келген Пансуг башкы, Сүрүң-оол башкы база Цеченлинг хүрээзиниң аныяк башкылары номну номчаан түңнелинде, чорук чогаан.
Лада Дайынчыевна, Долаана Николаевна болгаш хөй санныг ажы-төлү субурганны кыска үеде кылып үндүргени өөрүнчүг.
Бай-Тайга кожууннуң 85 чыл оюн таварыштыр улуг өгбелеримни сактып, сактыышкыннарны бижидим.
/ Светлана ТӨРТЕН-ООЛ.
Чурукту өг-бүле архивинден алган.
“Шын” №14 2026 чылдың апрель 16
